Sünger Şekil Kalıcılığı Testi: ISO 1856 ve ASTM D3574 Test D
Yeni alınan bir yatağın birkaç ay sonra ortasında çukur oluşması ya da koltuk minderinin oturulan yerde incelip kalması, çoğu zaman sünger şekil kalıcılığı sorunudur. Sünger uzun süre yük altında kaldığında ilk kalınlığına tam olarak dönmez ve aradaki fark kalıcı deformasyon olarak ölçülür. Bu yazıda sünger şekil kalıcılığı testinin ISO 1856’ya göre nasıl yapıldığını, sonucun nasıl hesaplandığını ve ASTM D3574 Test D ile farklarını anlatıyoruz. Diğer testlerle birlikte genel çerçeve için sünger testleri rehberine bakabilirsiniz.
Sünger şekil kalıcılığı nedir ve neden ölçülür?
Şekil kalıcılığı (İngilizce literatürde compression set), belirli bir oranda sıkıştırılan süngerin, belirli bir sıcaklıkta ve sürede bekletilip serbest bırakıldıktan sonra geri kazanamadığı kalınlıktır. ISO 1856 bu farkı ilk kalınlığa oranlayarak yüzde olarak verir. Örneğin 25 mm kalınlığındaki bir numune testten sonra 24 mm’ye dönüyorsa şekil kalıcılığı %4’tür.
Bu değer, süngerin kullanım ömrü boyunca ne kadar çökeceği hakkında fikir verir. Yatak, koltuk, oto koltuğu ve ambalaj süngerlerinde müşteri şartnamelerinde sık geçen bir kalemdir. Ayrıca formülasyon değişikliklerinin hızlı bir göstergesidir: katalizör dengesi bozulmuş ya da kürü tamamlanmamış bir süngerde şekil kalıcılığı belirgin biçimde yükselir.
Şekil kalıcılığı statik bir testtir. Sünger tek bir sıkıştırma altında bekletilir; tekrarlanan yüklemeler uygulanmaz. Bu yüzden sertlik ve yorulma testlerinin yerini tutmaz, onları tamamlar.
ISO 1856’ya göre şekil kalıcılığı testi nasıl yapılır?
ISO 1856:2018, esnek hücreli polimer malzemelerde şekil kalıcılığının belirlenmesini tanımlar. Standart üç yöntem içerir: yüksek sıcaklıkta sıkıştırma (Yöntem A), standart şartlandırma sıcaklığında sıkıştırma (Yöntem B) ve taraflarca belirlenen özel koşullarda sıkıştırma (Yöntem C). Standart, üç yöntemin farklı sonuç verebileceğini açıkça belirtir; bu yüzden raporda hangi yöntemin kullanıldığı mutlaka yazılmalıdır.
Numune ve şartlandırma
Testte genellikle 50 × 50 × 25 mm ölçüsünde beş numune kullanılır. Numuneler hücre yapısını ezmeden kesilmeli, yüzeyleri paralel olmalı ve kalıp kabuğu çıkarılmalıdır. Kesimden önce üretim sonrası bekleme süresine uyulmalı, ardından numuneler 23 ± 2 °C ve %50 ± 5 bağıl nemde (ya da 27 ± 2 °C ve %65 ± 5 bağıl nemde) şartlandırılmalıdır. Kalınlık ölçümü ISO 1923’e göre yapılır. Bekleme süreleri ve kesim kurallarını sünger numune hazırlama ve şartlandırma yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.
Sıkıştırma oranı, sıcaklık ve süre
En yaygın kullanılan Yöntem A’da numune, iki düz plaka arasında aralayıcılar kullanılarak kalınlığının %50’si ya da %75’i oranında sıkıştırılır. Özel durumlarda taraflar %90 sıkıştırmada anlaşabilir. Sıkıştırılmış numune 15 dakika içinde 70 ± 1 °C’deki fırına konur ve 22 saat bekletilir. Süre dolunca numune aparattan çıkarılır, standart ortamda toparlanmaya bırakılır ve son kalınlığı ölçülür.
Yöntem B aynı mantıkla oda sıcaklığında yapılır ve süngerin yüksek sıcaklık etkisi olmadan nasıl davrandığını gösterir. Yöntem C, ürünün kullanılacağı ortama özgü koşulların (örneğin farklı sıcaklık veya süre) test edilmesi için bırakılmış bir seçenektir.
Sonucun hesaplanması
ISO 1856’da şekil kalıcılığı şu formülle hesaplanır:
Şekil kalıcılığı (%) = (d₀ − dᵣ) / d₀ × 100
Burada d₀ numunenin ilk kalınlığı, dᵣ ise toparlanma süresi sonundaki kalınlığıdır. Raporda her numunenin sonucu ve beş numunenin ortak değeri standarda uygun biçimde verilir. Örneğin ilk kalınlığı 25,0 mm olan bir numune toparlanmadan sonra 23,5 mm ölçülürse sonuç (25,0 − 23,5) / 25,0 × 100 = %6 olur.
ISO 1856 ile ASTM D3574 Test D karşılaştırması
Amerikan standardı ASTM D3574, şekil kalıcılığını Test D (sabit sıkıştırmada şekil kalıcılığı) başlığı altında tanımlar. İki standardın mantığı aynıdır, ancak hesaplama ve bazı koşullar farklıdır:
| ISO 1856 (Yöntem A) | ASTM D3574 Test D | |
|---|---|---|
| Numune ölçüsü | 50 × 50 × 25 mm | 50 × 50 × 25 mm |
| Sıkıştırma oranı | %50 veya %75 (anlaşmayla %90) | %50, %75 veya %90 |
| Sıcaklık ve süre | 70 ± 1 °C, 22 saat | 70 ± 2 °C, 22 saat |
| Sonucun ifadesi | İlk kalınlığa göre yüzde | İlk kalınlığa göre (Ct) veya sıkıştırma miktarına göre (Cd) yüzde |
En sık karıştırılan nokta hesaplamadır. ASTM’nin Cd değeri, kalınlık kaybını sıkıştırma miktarına oranladığı için aynı numunede ISO sonucundan daha yüksek çıkar. Bu yüzden bir tedarikçinin değeri ile kendi laboratuvarınızın değerini karşılaştırmadan önce hangi standardın ve hangi ifadenin kullanıldığını sorun. Diğer ISO ve ASTM test eşleşmelerini ASTM D3574 ve ISO karşılıkları tablosunda bulabilirsiniz.
Şekil kalıcılığını etkileyen faktörler
Aynı tesiste, aynı gün üretilen iki süngerin şekil kalıcılığı farklı çıkabilir. Sonucu en çok etkileyen faktörler şunlardır:
- Yoğunluk: Aynı formülasyon ailesinde yoğunluk arttıkça şekil kalıcılığı genellikle düşer. Düşük yoğunluklu süngerde hücre duvarları incedir ve kalıcı deformasyona daha açıktır. Yoğunluk sınıflarının ne anlama geldiğini sünger dansite nedir yazımızda anlattık.
- Formülasyon ve sünger tipi: Poliol tipi, izosiyanat indeksi ve katkılar sonucu doğrudan etkiler. Yüksek esneklikli (HR) ve viskoelastik süngerler, aynı test koşulunda standart süngerden farklı davranır.
- Kür ve bekleme süresi: Kimyasal tepkimesi tamamlanmamış numune yüksek şekil kalıcılığı verir. Üretimden hemen sonra yapılan test bu yüzden yanıltıcıdır.
- Hücre yapısı: Kapalı hücre oranı yüksek süngerde içerideki gaz sıkıştırma sırasında dışarı çıkar ve sünger yavaş toparlanır, bu da sonucu yükseltir.
- Nem: Nemli ortamda bekletilen numuneler kuru numunelerden farklı sonuç verebilir. Şartlandırma koşullarına uyulması bu yüzden önemlidir.
Şekil kalıcılığı ile dinamik yorulma arasındaki fark
Şekil kalıcılığı ve yorulma testleri çoğu zaman birbirine karıştırılır, çünkü ikisi de süngerin zamanla çökmesini anlatır. Aradaki fark yüklemenin biçimindedir. Şekil kalıcılığı testinde sünger tek bir sıkıştırma oranında, sabit olarak ve genellikle yüksek sıcaklıkta bekletilir. ISO 3385’e göre yapılan dinamik yorulma testinde ise sünger, kullanımdaki oturma ve kalkma hareketini taklit eden binlerce tekrarlı yüklemeye maruz kalır; ardından kalınlık ve sertlik kaybı ölçülür.
Bir yatak süngeri şekil kalıcılığı testinden iyi sonuç alıp yorulma testinde sertliğinin önemli bir kısmını kaybedebilir; tersi de mümkündür. Bu nedenle uzun ömür iddiası olan ürünlerde iki test birlikte değerlendirilir. Yorulma testinin nasıl yapıldığını sünger yorma testi nasıl yapılır yazımızda anlattık.
Sıkça Sorulan Sorular
Sünger şekil kalıcılığı yüzde kaç olmalı?
Tek bir doğru değer yoktur. Kabul sınırı sünger tipine, yoğunluğa, kullanım alanına ve testin hangi sıkıştırma oranıyla yapıldığına göre değişir. Sınır genellikle müşteri şartnamesinde verilir. Karşılaştırma yaparken standardın, yöntemin ve sıkıştırma oranının aynı olduğundan emin olun.
Compression set ne demek?
Compression set, şekil kalıcılığının İngilizce karşılığıdır. Türkçede kalıcı deformasyon veya basma deformasyonu olarak da geçer. ISO 1856 ve ASTM D3574 Test D bu özelliği ölçen başlıca standartlardır.
Şekil kalıcılığı testi neden 70 °C’de yapılır?
Yüksek sıcaklık, süngerin uzun süreli kullanımda yaşayacağı yaşlanmayı kısa sürede ortaya çıkarır. 22 saatlik test, oda sıcaklığında çok daha uzun sürede görülecek deformasyon eğilimini gösterir. Oda sıcaklığındaki davranış ayrıca görülmek isteniyorsa ISO 1856 Yöntem B kullanılır.
Şekil kalıcılığı ile sertlik kaybı aynı şey mi?
Hayır. Şekil kalıcılığı kalınlık kaybını ölçer. Sertlik kaybı ise yorulma testinden önce ve sonra yapılan sertlik ölçümlerinin karşılaştırılmasıyla bulunur. Bir sünger kalınlığını korurken yumuşayabilir.