Sünger Numune Hazırlama ve Şartlandırma: ISO ve ASTM Kuralları
Aynı süngerden alınan iki numune, biri üretimin ertesi günü, diğeri bir hafta sonra test edildiğinde farklı sertlik ve yoğunluk değerleri verebilir. Sorun çoğu zaman cihazda değil, numunenin nasıl ve ne zaman hazırlandığındadır. Bu yazıda sünger numune hazırlama ve şartlandırma kurallarını, ISO ve ASTM standartlarının istediği bekleme sürelerini ve en sık yapılan hataları anlatıyoruz. Testlerin genel çerçevesi için sünger testleri rehberine bakabilirsiniz.
Numune hazırlama sonucu neden değiştirir?
Esnek poliüretan sünger, üretimden sonra bir süre değişmeye devam eder. Büyük blokların içi saatlerce sıcak kalır, kimyasal tepkime tamamlanır, hücreler içindeki gaz dengelenir. Bu süreç bitmeden alınan numune, bitmiş ürünü temsil etmez. Sıcaklık ve nem de ölçümü etkiler: aynı sünger, soğuk ve kuru bir ortamda farklı, sıcak ve nemli bir ortamda farklı sertlik gösterebilir.
Bu yüzden standartlar iki şey ister: numunenin üretimden sonra belirli bir süre beklemesi ve testten önce belirli sıcaklık ve nemde şartlandırılması. Bu kurallara uyulmadan alınan sonuçlar, başka bir laboratuvarın sonuçlarıyla karşılaştırılamaz.
Üretimden sonra ne kadar beklenmeli?
ISO standartlarında temel kural, numunenin üretimden en az 72 saat sonra kesilmesidir. Yoğunluk standardı ISO 845, belirli koşullarda bu sürenin 48 saate veya 16 saate indirilebileceğini de kabul eder; bu durumda raporda belirtilmesi gerekir. ASTM D3574 ise hakem testleri için üretimden en az yedi gün sonra test yapılmasını önerir.
Hızlı kalite kontrolde daha kısa süreler kullanılabilir. Ancak bu sonuçlar müşteriye sunulan raporla ya da başka bir laboratuvarın sonucuyla karşılaştırılmamalıdır.
Sünger numunesi nasıl şartlandırılır?
| ISO (ör. ISO 845) | ASTM D3574 | |
|---|---|---|
| Üretim sonrası bekleme | En az 72 saat (belirli koşullarda 48 veya 16 saat) | Hakem testleri için en az 7 gün |
| Şartlandırma sıcaklığı | 23 ± 2 °C | 23 ± 2 °C |
| Bağıl nem | %50 ± 10 (bazı standartlarda ± 5) | %50 ± 10 |
| En kısa şartlandırma süresi | 16 saat | 12 saat |
| Numune durumu | Yüksüz, deforme olmadan | Yüksüz, deforme olmadan |
Şartlandırma sırasında numuneler üst üste yığılmamalı, sıkıştırılmamalı ve her yüzeyi havayla temas edecek şekilde bırakılmalıdır. Test de aynı ortamda yapılmalıdır; şartlandırılan numune soğuk bir depoda bekletilip sonra test edilirse şartlandırmanın anlamı kalmaz.
Numune nereden ve nasıl kesilir?
- Kesim aleti: Numuneler hücre yapısını ezmeden kesilmelidir. ASTM D3574, örneğin şekil kalıcılığı numuneleri için bant bıçak veya bant testere önerir.
- Kabuk ve yoğunlaşma çizgileri: Çekirdek yoğunluğu ölçülecekse kalıp kabuğu ve yoğunlaşmış katmanlar çıkarılır. Kalıp parçalarında ASTM, numunenin kalıp yüzeyinden en az 10 mm içeriden alınmasını ister.
- Bloktaki konum: Blok sünger alt, orta ve üst kısımlarda farklı yoğunlukta çıkabilir. Numuneler bloğun farklı noktalarından alınmalı ve konumları kaydedilmelidir.
- Kenar kalitesi: Kalıpla kesilen numunelerde kenarlar içe çökmüş olmamalı; numune kalınlığının tam geri dönmesi için kesimden sonra beklenmelidir.
Yoğunluk ölçümünde ISO 845 en az 100 cm³ hacimde ve en az beş numune ister. Yoğunluk değerlerinin piyasada nasıl okunduğunu sünger dansite nedir yazımızda anlattık.
Teste göre numune ölçüleri
Her test kendi numune ölçüsünü tanımlar. Örneğin ISO 2439 sertlik testi 380 × 380 × 50 mm, ASTM D3574 Test B1 en az 380 × 380 × 100 mm numune kullanır. ISO 1856 şekil kalıcılığı testi 50 × 50 × 25 mm ölçüsünde beş numune ister; ISO 3385 yorulma testi yine 380 × 380 × 50 mm numuneyle yapılır. Bu yüzden numune planı, hangi testlerin yapılacağı belli olduktan sonra çıkarılmalıdır. Hangi ISO testinin hangi ASTM testine karşılık geldiğini ASTM D3574 ve ISO karşılıkları yazımızda topladık.
Standarttan farklı ölçüde numune kullanılması yasak değildir, ancak raporda açıkça belirtilmelidir. Özellikle sertlikte numune kalınlığı sonucu doğrudan etkiler; 50 mm ile 100 mm kalınlıkta ölçülen değerler karşılaştırılamaz.
Numune hazırlamada sık yapılan hatalar
Sıcak bloktan numune almak: Üretimden hemen sonra kesilen numune, kür tamamlanmadığı için hem yoğunlukta hem sertlikte yanıltıcı sonuç verir.
Numuneyi sıkıştırarak taşımak: Poşete bastırılarak konan ya da üst üste yığılan numuneler kalınlığını tam geri kazanmadan teste girer.
Şartlandırmayı test ortamından ayırmak: Numune şartlandırma odasında beklese bile test farklı sıcaklıkta bir ortamda yapılırsa sonuç değişir.
Numune konumunu kaydetmemek: Bloğun neresinden alındığı bilinmeyen numunede bir sapma çıktığında, sorunun üretimden mi yoksa numuneden mi geldiği anlaşılamaz.
Laboratuvar denemesinden gelen numuneler
Formülasyon denemelerinde numuneler çoğu zaman üretim bloğundan değil, laboratuvarda hazırlanan küçük bir köpükten kesilir. Bu numuneler de aynı bekleme ve şartlandırma kurallarına tabidir. Denemenin kendisi tekrarlanabilir değilse numune hazırlama ne kadar özenli olursa olsun sonuçlar dağılır. Bu yüzden karıştırma hızı ve süresini sabit tutan bir mikser, örneğin MK-1060 Sünger Laboratuvar Mikseri, denemeler arasındaki farkın formülasyondan geldiğinden emin olmayı sağlar. Denemenin adımlarını kap köpürtme testi yazımızda anlattık.
Sık sorulan sorular
Sünger numunesi üretimden ne kadar sonra test edilmeli?
ISO standartlarında en az 72 saat beklenmesi istenir; ISO 845 belirli koşullarda bu süreyi 48 veya 16 saate indirmeye izin verir. ASTM D3574 hakem testleri için en az yedi gün önerir.
Şartlandırma ne kadar sürmeli?
ISO 845’e göre en az 16 saat, ASTM D3574’e göre en az 12 saat. İkisinde de ortam 23 ± 2 °C ve %50 civarında bağıl nemdir.
Kalıp kabuğu numuneden çıkarılmalı mı?
Çekirdek yoğunluğu ve çoğu mekanik test için evet. Kabuk ve yoğunlaşmış katmanlar sonucu yükseltir. Ürünün tamamı test ediliyorsa kabuk bırakılabilir, ancak bu raporda belirtilmelidir.